در میانه اختلال‌های ارتباطی و نگرانی‌های امنیتی، شبکه پرداخت کشور در اسفند ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵ با پردازش بیش از ۸ میلیارد و ۴۱۰ میلیون تراکنش توانست ضرباهنگ اقتصاد خرد را حفظ کند. این گزارش با تکیه بر روایت‌های میدانی، داده‌های شاپرک و گفت‌وگو با مدیران به‌پرداخت ملت، پرداخت نوین آرین، ایران‌کیش و پرداخت الکترونیک سپهر پشت صحنه این پایداری را روایت می‌کند.

یکی از همان روزهای اسفند ۱۴۰۴ بود؛ روزهایی که خبرهای تنش و نااطمینانی مدام در شهر می‌چرخید و هر چند ساعت یک‌بار خبر تازه‌ای در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شد. در خیابان‌ها رفت‌وآمد کمتر از همیشه بود و مردم بیشتر از قبل اخبار را دنبال می‌کردند. چند خیابان آن‌طرف‌تر صدای انفجار شنیده شده بود و کمی بعد خودروهای امدادی و آتش‌نشانی در رفت‌وآمد بودند.

با این حال، در یک سوپرمارکت محلی در همان حوالی، زندگی ریتم آشنای خودش را داشت. چند نفر در صف صندوق ایستاده بودند، کسی قیمت‌ها را از فروشنده می‌پرسید و یخچال نوشیدنی‌ها مدام باز و بسته می‌شد. مهسا که از محل کار برگشته بود، چند قلم خرید برداشت؛ نان، شیر و کمی تنقلات. وقتی به صندوق رسید، کارت بانکی‌اش را روی دستگاه کارتخوان گذاشت. چند ثانیه طول کشید تا صدای تأیید دستگاه بلند شد و رسید کاغذی از آن بیرون آمد. خرید تمام شد؛ درست مثل هر روز دیگر.

در یکی از همین روزها، علیرضا که کارمند یک شرکت خصوصی بود، برای پرداخت هزینه‌های روزانه از دستگاه خودپرداز پول برداشت. برای او تفاوت چندانی با روزهای دیگر نداشت؛ کارت را وارد دستگاه کرد، رمز را زد و پول را گرفت.

مریم از تجربه‌اش می‌گوید که وقتی دید شارژ تلفن همراهش رو به پایان بود، همان لحظه با یک کد دستوری ساده روی گوشی‌اش شارژ خرید؛ چند ثانیه بعد پیامک تأیید آمد و تماسش بدون وقفه ادامه پیدا کرد. در همین میان، یاسمن هم پیامک واریز حقوقش را دریافت کرد و متوجه شد حقوق ماهانه‌اش به حسابش نشسته است؛ تراکنش‌هایی که هرکدام شاید فقط چند ثانیه طول کشیدند، اما بخشی از جریان عادی زندگی روزمره را شکل می‌دادند.

در ظاهر، همه این‌ها اتفاق‌های ساده و روزمره‌ای بودند که هر روز در شهر رخ می‌دهند. اما پشت همین لحظه‌های عادی، شبکه‌ای از شرکت‌های پرداخت، میلیون‌ها کارتخوان فروشگاهی و سامانه‌های پردازش تراکنش در حال کار بود؛ شبکه‌ای که باید بی‌وقفه با هم هماهنگ می‌ماندند. در روزهایی که زیرساخت‌های مختلف کشور زیر فشار قرار داشتند و نگرانی درباره اختلال در خدمات عمومی بیشتر شده بود، همین شبکه همچنان امکان انجام میلیون‌ها تراکنش روزمره را فراهم می‌کرد؛ از خرید یک نان ساده گرفته تا واریز حقوق یا پرداخت قبض.

آماری که از تداوم جریان پرداخت خبر می‌دهد

اگر این تجربه روزمره را از زاویه آمار نگاه کنیم، تصویر روشن‌تر می‌شود. در اسفند ۱۴۰۴، شبکه پرداخت کشور بیش از ۴ میلیارد و ۲۳۲ میلیون تراکنش را پردازش کرد؛ یعنی به طور متوسط روزانه چیزی نزدیک به ۱۳۶ میلیون تراکنش در کشور انجام شده است. ارزش این تراکنش‌ها هم به حدود ۲۵ هزار و ۷۶۵ هزار میلیارد ریال رسید؛ رقمی که نشان می‌دهد بخش مهمی از مبادلات خرد و روزمره مردم همچنان از مسیر ابزارهای الکترونیکی عبور می‌کرد.

این روند در نخستین ماه سال بعد یعنی فروردین‌ماه 1405 نیز ادامه پیدا کرد. بر اساس گزارش اقتصادی فروردین‌ماه ۱۴۰۵ شاپرک، در این ماه بیش از ۴ میلیارد و ۱۷۸ میلیون تراکنش با ارزشی معادل ۲۳ هزار و ۳۹۵ هزار میلیارد ریال در شبکه پرداخت کشور پردازش شد. هرچند این ارقام نسبت به اسفند ۱۴۰۴ از نظر تعداد ۱.۲۹ درصد و از نظر ارزش اسمی ۹.۲۰ درصد کاهش نشان می‌دهد، اما همچنان بیانگر تداوم جریان گسترده پرداخت‌های الکترونیکی در کشور بود.

در سوی دیگر، سرانه استفاده از شبکه پرداخت هم گویای همین وابستگی روزمره است. در اسفند ۱۴۰۴، به‌طور متوسط برای هر ۱۰ هزار نفر فرد بالغ، حدود ۱,۸۳۵ ابزار پذیرش فعال در کشور وجود داشت که از این میان ۱,۷۳۶ ابزار کارتخوان فروشگاهی بود. هر فرد بالای ۱۸ سال به طور میانگین ۶۸.۴۷ تراکنش الکترونیکی انجام داده است که از این میان حدود ۶۲.۸۸ تراکنش از طریق کارتخوان‌های فروشگاهی ثبت شده است. این نسبت نشان می‌دهد بخش اصلی تماس روزمره مردم با شبکه پرداخت نه در خریدهای خاص، بلکه در خریدهای کوچک و مکرر روزانه اتفاق می‌افتد؛ خرید نان، دارو، مواد غذایی، کرایه و دیگر هزینه‌های معمول.

در کنار این‌ها، کیفیت عملکرد شبکه نیز در آمارها قابل مشاهده است. سهم خطاهای فنی تراکنش‌ها در شبکه شاپرک در این دوره حدود ۰.۲۲ درصد ثبت شده است؛ رقمی که در مقیاس میلیاردی تراکنش‌ها اهمیت زیادی دارد و نشان می‌دهد بخش عمده عملیات پرداخت بدون اختلال فنی جدی انجام شده است.

کارتخوان‌هایی که روی پیشخوان ماندند

برای بسیاری از مردم، شبکه پرداخت همان دستگاه کوچکی است که روی پیشخوان فروشگاه قرار دارد. دستگاهی که کارت روی آن کشیده می‌شود و چند ثانیه بعد تراکنش تأیید می‌شود.

در روزهایی که کیفیت اینترنت در برخی مقاطع ناپایدار بود، همین کارتخوان‌ها نقش پررنگ‌تری در پرداخت‌های روزمره پیدا کردند. بیش از ۹۱ درصد تراکنش‌های پرداخت در اسفند ۱۴۰۴ و فروردین 1405از طریق پایانه‌های فروشگاهی انجام شده است. یعنی همان ابزارهایی که روی پیشخوان سوپرمارکت‌ها، داروخانه‌ها، نانوایی‌ها و فروشگاه‌های کوچک دیده می‌شوند.

رضا، صاحب یک سوپرمارکت محلی، می‌گوید در آن روزها مشتری‌ها مثل همیشه خرید می‌کردند:

«شاید فضای شهر متفاوت بود، اما مردم خریدشان را انجام می‌دادند. بیشتر هم با کارت پرداخت می‌کردند. دستگاه کارتخوان هم مثل همیشه کار می‌کرد.»

سهم ابزارهای اینترنتی و موبایلی در اسفند ۱۴۰۴ از نظر تعداد تراکنش‌ها نسبت به کارتخوان‌های فروشگاهی کمتر بود، اما هرکدام نقش مشخصی در الگوی پرداخت روزمره داشتند. طبق داده‌های شاپرک، در این دوره ۲۰۸ میلیون و ۱۹۶ هزار و ۶۵۵ تراکنش از طریق ابزارهای اینترنتی ثبت شده بود. همچنین ابزارهای موبایلی نیز ۵۸ میلیون و ۷۹۴ هزار و ۶۹۵ تراکنش را به خود اختصاص داده بودند. این ارقام نشان می‌داد در کنار پرداخت‌های حضوری، بخشی از پرداخت‌های روزمره نیز از طریق بسترهای اینترنتی و موبایلی انجام می‌شد.

شبکه پرداخت چگونه ادامه داد

در روزهایی که کشور با نااطمینانی‌های امنیتی و فشارهای تورمی روبه‌رو بود، شبکه پرداخت کشور (psp) همچنان به کار خود ادامه داد و شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پرداخت هرکدام در بخشی از این شبکه تلاش کردند سرویس‌ها پایدار بماند تا خریدهای روزمره مردم و تراکنش‌های عادی مختل نشود.

طبق آمار شاپرک در اسفند 1404، به‌پرداخت ملت بیش از ۲۴ درصد از مبلغ کل تراکنش‌های شبکه پرداخت را در اختیار داشت. تجارت الکترونیک پارسیان (تاپ) نیز با شبکه‌ای شامل ۴۵ نمایندگی در استان‌های مختلف فعالیت می‌کرد. در همین دوره، سهم مبلغی ایران‌کیش در تراکنش‌های اینترنتی به بیش از ۷ درصد رسید و پرداخت الکترونیک سپهر بیش از ۷۸ درصد کارتخوان فعال و تراکنش‌دار در شبکه خود داشت.

در بخش پرداخت‌های غیرحضوری، پرداخت الکترونیک سامان بیش از ۲۵ درصد از ابزارهای اینترنتی فعال شبکه را در اختیار داشت. آسان پرداخت (آپ) نیز حدود ۹۹ درصد از ابزارهای موبایلی فعال را در اختیار داشت. در همین بازه، پرداخت نوین آرین نرخ خطای پذیرندگی ۰.۰۱۱ درصد را در شبکه خود ثبت کرده بود و توانسته بود سرویس‌های خود را بدون اختلال قابل توجه ادامه دهد.

سناریوهایی برای روزهای غیرعادی

محمدمهدی تقی‌پور، مدیرعامل شرکت به‌پرداخت ملت، درباره تجربه این دوره می‌گوید پایداری شبکه پرداخت تا حد زیادی نتیجه آمادگی قبلی شرکت‌ها برای شرایط بحرانی است.

به گفته او، در این شرکت برنامه‌های تداوم کسب‌وکار یا BCP از حدود یک سال قبل طراحی و اجرا شده بود. این برنامه‌ها در زمان بحران، اثرگذاری خود را به‌طور کامل نشان دادند. در کنار این موضوع، حضور پررنگ و متعهدانه نیروهای فنی و زیرساختی در این دوره، نقش بسیار مهمی در حفظ پایداری خدمات ایفا کرد.

او در پاسخ به این پرسش راه پرداخت که در صورت تکرار چنین شرایطی چه تغییری در سطح مدیریتی اعمال خواهد شد، می‌گوید: «آرامش کارکنان در اولویت است.»

به گفته او، برنامه‌ریزی برای ایجاد محیط‌های کاری جایگزین و امن‌تر برای کارکنان، به‌ویژه در شرایط بحرانی، اهمیت زیادی دارد تا آنها بتوانند با تمرکز بیشتری وظایف خود را انجام دهند. تقی‌پور همچنین بر اهمیت توجه به امنیت روانی کارکنان و خانواده‌های آنان در چنین شرایطی تأکید می‌کند.

مدیرعامل به‌پرداخت ملت در ارزیابی عملکرد اکوسیستم پرداخت کشور در این دوره نیز می‌گوید این اکوسیستم در این بحران عملکرد قابل قبولی داشت و توانست نمره قبولی کسب کند. رعایت استانداردهای بالا در این حوزه، نقش مهمی در حفظ پایداری شبکه ایفا کرد.

او اضافه می‌کند اگر شبکه پرداخت کشور در این شرایط به‌درستی عمل نمی‌کرد، جامعه با چالش‌های جدی‌تری مواجه می‌شد؛ به‌ویژه با توجه به محدودیت دسترسی به پول نقد و اختلال در برخی خدمات بانکی. به گفته تقی‌پور، در چنین شرایطی پایداری شبکه پرداخت نقش مهمی در حفظ جریان خدمات مالی و مدیریت بحران برای مردم داشته است. در این میان، عملکرد برخی بانک‌ها از جمله بانک ملی ایران نیز نشان داد که اولویت‌دهی به پایداری سیستم‌های پرداخت تا چه اندازه در مدیریت بحران حیاتی است. در مجموع، پایداری شبکه پرداخت نقش مهمی در حفظ جریان خدمات مالی و جلوگیری از بروز اختلالات گسترده در زندگی روزمره مردم ایفا کرد.

تاب آوری فقط به معنای «قطع نشدن» نیست

امین مطیعی، مدیرعامل شرکت پرداخت نوین آرین، پایداری شبکه پرداخت در روزهای بحرانی اسفند ۱۴۰۴ را نتیجه طراحی زیرساخت‌ها در سال‌های گذشته می‌داند. به گفته او، بر اساس گزارش‌های ماهانه شاپرک، پرداخت نوین در ماه‌های متوالی کمترین میزان خطای پذیرندگی را در میان شرکت‌های پرداخت ثبت کرده و در گزارش اسفند ۱۴۰۴ نیز با نرخ خطای حدود ۰.۰۱ درصد این جایگاه را حفظ کرده است.

مطیعی می‌گوید این شاخص‌ها نشان می‌دهد که پایداری سرویس در چنین شرایطی حاصل واکنش لحظه‌ای نیست، بلکه نتیجه طراحی آگاهانه کل اکوسیستم شرکت است. به گفته او، در طراحی سیستم‌های پرداخت باید این فرض وجود داشته باشد که اختلال‌ها اجتناب‌ناپذیر هستند و به همین دلیل سامانه‌ها باید به گونه‌ای طراحی شوند که حتی در صورت بروز مشکل در بخشی از شبکه، کل سرویس متوقف نشود.

او توضیح می‌دهد: «پایداری در صنعت پرداخت یک اتفاق مقطعی نیست؛ این موضوع حاصل سال‌ها سرمایه‌گذاری در زیرساخت، ایجاد مسیرهای جایگزین و طراحی سناریوهای مختلف برای ادامه سرویس است.»

به گفته مطیعی، در پرداخت نوین پایداری سرویس تنها یک شاخص فنی محسوب نمی‌شود، بلکه بخشی از هویت کسب‌وکار و تعهد شرکت به اعتماد پذیرندگان و مشتریان است. از نگاه او، پایداری واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که کاربران در تجربه روزمره خود متوجه شرایط بحرانی نشوند.

او همچنین درباره افزایش تاب‌آوری شبکه پرداخت در آینده می‌گوید رویکرد کلی این شرکت بر سه لایه «پیشگیری، تاب‌آوری و بازیابی سریع» استوار است. در این چارچوب، استفاده از معماری ماژولار، مدیریت هوشمند بار و سازوکارهای جایگزین برای ادامه سرویس باعث می‌شود اختلال‌ها به جای تبدیل شدن به قطعی گسترده، به شکل کنترل‌شده مدیریت شوند.

مطیعی تأکید می‌کند: « واقعیت این است که همیشه همه چیز پایدار نخواهد بود. لذا باید سیستم‌ها را به گونه‌ای طراحی کنیم که حتی در شرایط بحران هم، پذیرندگان با بن بست مواجه نشوند. تاب‌آوری در شبکه پرداخت فقط به معنای قطع نشدن سرویس نیست؛ بلکه به معنای تداوم هوشمندانه خدمات حتی در شرایط بحران است؛ و این همان مسیری است که ما برای آینده‌ شبکه پرداخت دنبال می‌کنیم.»

وقتی آمادگی زیرساختی به پایداری شبکه می‌رسد

حمزه آقابابایی، مدیرعامل شرکت کارت اعتباری ایران‌کیش، پایداری شبکه پرداخت در روزهای بحرانی را نتیجه آمادگی زیرساختی پیش از بحران می‌داند. او با اشاره به شرایط جنگی آن دوره می‌گوید در این ایام، آن بخش از پرداخت‌ها که در حوزه شرکت‌های پرداخت قرار داشت، با کیفیتی تقریباً مشابه زمان‌های عادی پردازش می‌شد.

به گفته آقابابایی، ایران‌کیش در این دوره با پایش لحظه‌ای شبکه، افزایش ظرفیت سامانه‌های پردازشی، آماده‌باش تیم‌های فنی و استمرار خدمات دیتاسنتری تلاش کرد در شرایط ناپایدار ارتباطی، خللی در خدمت‌رسانی به مردم ایجاد نشود.

او پایداری سرویس در حوزه کارت‌خوان‌ها را نتیجه ترکیبی از طراحی فنی چندلایه و آمادگی عملیاتی می‌داند و توضیح می‌دهد استفاده از مسیرهای ارتباطی چندگانه از طریق چند ISP مختلف و بهره‌گیری از معماری چندمسیره مبتنی بر BGP باعث می‌شد در صورت اختلال در یک مسیر ارتباطی، ترافیک به سرعت به مسیر جایگزین منتقل شود.

به گفته او، در لایه پردازشی نیز افزایش ظرفیت سوئیچ‌های تراکنشی و پایش مداوم سامانه‌ها مانع از ایجاد گلوگاه در پردازش درخواست‌ها شد. همچنین اقداماتی مانند پایش مستمر صف تراکنش‌های Pending، بررسی دوره‌ای Lockهای دیتابیس و آماده‌باش تیم‌های فنی و پشتیبانی ۲۴ ساعته، زمان واکنش به اختلالات احتمالی را به حداقل رساند.

آقابابایی مهم‌ترین چالش در سرویس‌دهی آنلاین را مدیریت پیک‌های لحظه‌ای و جلوگیری از افزایش خطا یا تأخیر می‌داند.

او می‌گوید اختلال در برخی لایه‌های ارتباطی که به شرکت‌های پرداخت مرتبط نبود، می‌توانست باعث ایجاد تراکنش‌های معلق یا تلاش‌های تکراری کاربران برای انجام پرداخت شود؛ موضوعی که فشار بیشتری بر سامانه‌ها وارد می‌کرد. با این حال، به گفته او، نوع فعالیت‌های ایران‌کیش در این ایام تغییر محسوسی نسبت به قبل از جنگ نداشت.

او همچنین به نقش ارتباطات پایدار در تداوم سرویس اشاره می‌کند و می‌گوید ارتباط پایدارتر ایران‌کیش با بانک تجارت، شاپرک و اپراتورها باعث شد این شرکت در شرایط بحرانی شانس بیشتری برای حفظ سرویس داشته باشد.

آقابابایی در ادامه با اشاره به افزایش ریسک حملات سایبری در دوران جنگ می‌گوید در چنین شرایطی استفاده از فایروال‌ها، سامانه‌های مقابله با حملات DDoS، شبکه‌های ایزوله و سیاست‌های امنیتی مناسب نقش مهمی در حفظ پایداری و امنیت شبکه ایفا می‌کند.

آزمونی واقعی برای زیرساخت‌های پرداخت کشور

احمد پیشگاه‌زاده، مدیرعامل شرکت پرداخت الکترونیک سپهر، معتقد است روزهای بحرانی اسفند ۱۴۰۴ آزمونی واقعی برای سنجش پایداری عملیاتی شبکه پرداخت کشور بود. به گفته او، در این دوره تلاش اصلی این شرکت آن بود که حتی در شرایط عدم قطعیت و فشارهای بیرونی، خدمات پایه پرداخت به‌ویژه شبکه کارت‌خوان‌ها برای پذیرندگان و مردم بدون اختلال جدی ادامه پیدا کند.

او می‌گوید ارزیابی پرداخت الکترونیک سپهر نشان می‌دهد که با وجود برخی محدودیت‌های زیرساختی و شرایط خاص آن روزها، سطح پایداری سرویس‌ها در مجموع قابل قبول بوده و شبکه توانسته بخش عمده تراکنش‌ها را بدون وقفه جدی پردازش کند. با این حال، به گفته او چنین شرایطی همواره نقاط قابل بهبود را نیز آشکار می‌کند.

پیشگاه‌زاده معتقد است اگر بحران مشابهی در آینده تکرار شود، مهم‌ترین تغییری که باید بر آن تمرکز شود تقویت لایه‌های افزونگی در زیرساخت‌های ارتباطی و مراکز داده است. به گفته او، علاوه بر این موضوع، توسعه سناریوهای عملیاتی برای شرایط اضطراری و برگزاری تمرین‌های منظم بحران در سطح شرکت‌ها و کل اکوسیستم پرداخت می‌تواند سرعت واکنش و بازیابی سرویس‌ها را به شکل محسوسی افزایش دهد. او تأکید می‌کند که تاب‌آوری تنها به زیرساخت فنی محدود نمی‌شود و آمادگی عملیاتی و هماهنگی میان بازیگران مختلف نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در این زمینه دارد.

مدیرعامل پرداخت الکترونیک سپهر در ارزیابی عملکرد کلی اکوسیستم پرداخت کشور در آن دوره نیز می‌گوید عملکرد این شبکه در دوران بحران قابل توجه بوده است. به گفته او، شبکه پرداخت به‌عنوان یکی از زیرساخت‌های حیاتی اقتصاد توانست در شرایطی که بسیاری از بخش‌ها با اختلال روبه‌رو بودند، خدمات خود را برای مردم و کسب‌وکارها حفظ کند؛ موضوعی که نشان‌دهنده بلوغ نسبی این صنعت و تجربه‌ای است که طی سال‌های گذشته در مدیریت مقیاس بزرگ تراکنش‌ها به دست آمده است.

پیشگاه‌زاده در عین حال تأکید می‌کند تجربه آن بحران سه اولویت مهم برای افزایش تاب‌آوری آینده شبکه پرداخت را برجسته‌تر کرده است. نخست، تنوع‌بخشی و تقویت زیرساخت‌های ارتباطی و مراکز داده به‌گونه‌ای که وابستگی به نقاط محدود کاهش پیدا کند. دوم، ایجاد سازوکارهای هماهنگ مدیریت بحران در سطح کل شبکه پرداخت، شامل شرکت‌های PSP، شاپرک، بانک‌ها و اپراتورهای ارتباطی و سوم، سرمایه‌گذاری بیشتر در معماری‌های فنی مقاوم و مقیاس‌پذیر، به‌ویژه در حوزه سوئیچ‌های پرداخت، سامانه‌های مانیتورینگ لحظه‌ای و ابزارهای بازیابی سریع سرویس.

او در پایان تأکید می‌کند که بحران‌ها اگرچه چالش‌برانگیز هستند، اما در عین حال فرصتی برای یادگیری و ارتقای زیرساخت‌ها نیز فراهم می‌کنند و صنعت پرداخت کشور نیز می‌تواند از این تجربه برای تقویت تاب‌آوری خود در آینده بهره بگیرد.

منبع : راه پرداخت